۲۶ سپتامبر ۲۰۲۵- دیابت شیرین(Diabetes mellitus) که بیشتر با نوع ۱و نوع ۲ شناخته می شود، به دلیل شیوع جهانی رو به افزایش و ارتباطش با سبک زندگی و خودایمنی، توجه زیادی را به خود جلب کرده است. در همین حال، نوع کمتر شناخته شده آن یعنی دیابت بی مزه(Diabetes insipidus) بی سر و صدا صدها هزار نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می دهد، اما این بیماری کاملاً متفاوت است و هیچ ارتباطی با قند خون ندارد.
هر دو نوع دیابت یک علامت مشترک دارند: ادرار بیش از حد. واژه "دیابت" از یونان باستان آمده، و به معنای سِیفون (یا لوله ای که آب از آن عبور می کند) است، که به اثر دفع سریع آب از بدن در بیماری دیابت اشاره دارد.
در دیابت شیرین که نامی آشناتر است، قند در خون تجمع می یابد زیرا بدن یا انسولین کافی تولید نمی کند یا نمی تواند آن را به درستی استفاده کند. در این حالت، قند اضافی وارد ادرار می شود و این قند، آب را نیز با خود از بدن خارج می کند.
افراد مبتلا به دیابت ممکن است متوجه شوند که بیشتر از حد معمول و با حجم زیادتری ادرار می کنند. گاهی حتی بوی ادرار شیرین است. طبق افسانه ای، بقراط، "پدر پزشکی"، برای تشخیص بیماری، مزه ادرار بیمارانش را امتحان می کرد. خوشبختانه امروزه به جای این کار از نوارهای آزمایش ادرار استفاده می شود.
دیابت بی مزه، کاملاً متفاوت از دیابت شیرین است. این بیماری هیچ ارتباطی با قند خون ندارد. مشکل در اینجا مربوط به هورمونی به نام آرژنین وازوپرسین(AVP) یا همان هورمون ضد ادراری(ADH) است که به طور طبیعی به بدن کمک می کند تا میزان نگهداری یا دفع آب را کنترل کند.
این پیام رسان شیمیایی که توسط غده هیپوفیز در پایه جمجمه تولید می شود، مانند سیستم صرفه جویی آب بدن عمل می کند. زمانی که بدن نیاز به حفظ مایعات دارد - مثلاً هنگام کم آبی- آرژنین وازوپرسینبه کلیه ها دستور می دهد تا آب را باز جذب کنند و اجازه ندهند از طریق ادرار دفع شود.
وقتی این سیستم دچار اختلال شود، نتایج آن چشمگیر است. در صورت کمبودAVP یا عملکرد نادرست آن، کلیه ها توانایی حفظ آب را از دست می دهند. مهم نیست چقدر آب بنوشید، همیشه تشنه و کم آب می مانید و حجم زیادی از ادرار بی رنگ و رقیق تولید می کنید.
شایع ترین علت این بیماری، کمبودAVP (که قبلاً دیابت بی مزه مرکزی نامیده می شد) است، جایی که مشکل در تولید خودAVP است. این هورمون در بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس ساخته می شود و سپس به غده هیپوفیز منتقل و از آنجا آزاد می شود.
تومورهای مغزی می توانند این سیستم حساس را آسیب بزنند، همچنین آسیب های مغزی یا جراحی های مغز نیز چنین تأثیری دارند. گاهی ژنتیک نقش دارد و عفونت های عصبی مانند سیفلیس یا سل نیز می توانند تولید این هورمون را مختل کنند. با این حال، در برخی موارد پزشکان نمی توانند علت مشخصی را شناسایی کنند.
بارداری نوع خاصی از این بیماری را به همراه دارد که دیابت بی مزه بارداری نامیده می شود. جفت در حال رشد آنزیمی تولید می کند کهAVP را در جریان خون تجزیه می کند و مانع عملکرد آن می شود. خوشبختانه این وضعیت نادر معمولاً پس از زایمان برطرف می شود.
در مورد کمبود AVP، درمان نسبتاً ساده تر است. بیماران می توانند دسموپرسین مصرف کنند، نسخه مصنوعی AVP که به صورت قرص، تزریق یا اسپری بینی در دسترس است. این درمان جایگزین، توانایی بدن برای حفظ آب را به طور مؤثری بازمی گرداند.
اوضاع با مقاومت در برابر AVP پیچیده تر می شود (که قبلاً دیابت بی مزه نفروژنیک نامیده می شد)، جایی که خود کلیه ها بهAVP پاسخ نمی دهند.
این نوع دیابت گاهی از بدو تولد وجود دارد، اما ممکن است بعدها نیز به دلیل آسیب کلیوی ناشی از اختلالات الکترولیتی یا مصرف برخی داروها ایجاد شود. لیتیوم، که معمولاً برای درمان اختلال دوقطبی استفاده می شود، یکی از این موارد است. از آنجایی که مشکل در ناتوانی کلیه ها برای پاسخ بهAVP است، داروهای متفاوتی مورد استفاده قرار می گیرند. رژیم غذایی کم نمک و توجه دقیق به حفظ آب بدن نیز بسیار مهم هستند.
وقتی تشنگی از کنترل خارج می‌شود
شاید گیج کننده ترین نوع دیابت بی مزه، دیابت بی‌مزه دیپسوژنیک باشد، جایی که مرکز تشنگی مغز دچار اختلال می شود.
این مرکز کنترل که در هیپوتالاموس قرار دارد، ممکن است بر اثر تومورها، ضربه های مغزی یا عفونت ها آسیب ببیند و منجر به میل غیرقابل کنترل به نوشیدن آب شود. مصرف بیش از حد مایعات، تولیدAVP را سرکوب کرده و چرخه ای معیوب ایجاد می کند. این وضعیت می تواند سطح سدیم خون را به طور خطرناکی رقیق کند و باعث سردرد، گیجی و حتی تشنج شود.
علائم این بیماری گاهی با پلی دیپسیا روان‌زاد(psychogenic polydipsia) هم پوشانی دارد، جایی که اختلالات روانی – به ویژه اسکیزوفرنی - باعث نوشیدن وسواسی آب می شوند. پیامدهای این وضعیت می تواند شدید باشد، همان طور که در یک مورد مستند دیده شد که بیمار جوانی پس از مصرف حیرت انگیز ۱۵لیتر آب در روز دچار عوارض شد.
این نمونه های افراطی از مصرف بیمار گونه آب در کنار روندهای سلامتی قرار می گیرند که مصرف بیش از حد آب را به عنوان بخشی از سبک زندگی سالم تبلیغ می کنند. تام بریدی، بازیکن مشهور فوتبال آمریکایی، همواره توصیه می کرد که روزانه حدود دو گالن - تقریباً هشت لیتر - آب بنوشید.
در حالی که اغلب به ما گفته می شود برای جلوگیری از کم آبی، یبوست، سنگ کلیه و موارد مشابه، آب بیشتری بنوشیم، اما واضح است که سطحی خطرناک نیز وجود دارد. مصرف مداوم یا بی دلیل آب زیاد نه تنها برای بدن سمی است، بلکه ممکن است نشانه ای از یک مشکل زمینه ای باشد.
دیابت بی مزه به ما یادآوری می کند که واژه "دیابت" فراتر از مشکلات قند خون است. این نوع دیگر دیابت شاید کمتر شایع باشد، اما برای افراد مبتلا، پیامدهای عدم درمان می تواند بسیار جدی باشد. هر کسی که دچار تشنگی مداوم، مصرف زیاد آب و ادرار بیش از حد است، باید فوراً به پزشک مراجعه کند. علت ممکن است قند، هورمون ها یا چیز کاملاً متفاوتی باشد.
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2025-09-diabetes-sugar-insipidus.html